การเปลี่ยนแปลงในวัยหมดประจำเดือน
โดย นพ. ชัยสึก จิวะธนะพร
 
วัยหมดระดู วัยหมดประจำเดือน หรือวัยทอง เป็นคำที่ใช้หมายถึงสตรีที่เข้าสู่ระยะสิ้นสุดการมีระดูอย่างถาวร เนื่องจากรังไข่หยุดทำงาน เป็นการเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาตามธรรมชาติ ทำให้หมดความสามารถในการเจริญพันธุ์ และสร้างฮอร์โมนเพศลดลง
 
 
การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในวัยหมดประจำเดือน
 
 
การเปลี่ยนแปลงของระบบประสาทอัตโนมัติ (vasomotor)
 
สตรีที่เข้าสู่วัยหมดประจำเดือน มักจะมีกลุ่มอาการดังนี้คือ จะมีอาการร้อนบริเวณผิวหนัง คลื่นไส้ วิงเวียน ปวดศีรษะ ใจสั่น เหงื่อออกท่วมตัว เหงื่อออกตอนกลางคืน และนอนไม่หลับ สาเหตุของกลุ่มอาการเหล้านี้ยังไม่ทราบแน่ชัด แต่น่าจะมีความเกี่ยวข้องกับระดับฮอร์โมนเพศ คือเอสโตรเจนที่ลดลง ในวัยหมดประจำเดือน
 
 
การเปลี่ยนแปลงของอวัยวะสืบพันธุ์ และทางเดินปัสสาวะ
 
- อวัยวะสืบพันธุ์
 
1. ปากช่องคลอด จะมีการสูญเสียคอลลาเจน เนื้อเยื่อไขมัน สารคัดหลั่งลดลง จึงอาจทำให้ มีอาการเจ็บคัน แสบร้อน หรือรู้สึกแห้งบริเวณปากช่องคลอดได้
 
2. ช่องคลอด สารคัดหลั่งบริเวณช่องคลอดจะลดลง ทำให้เกิดอาการช่องคลอดแห้ง การมีเพศสัมพันธุ์ อาจจะเจ็บมากขึ้นเพราะการหลั่งสารหล่อลื่นช้าลง ช่องคลอดจะสั้นและแคบลง มีแผลเกิดได้ง่าย ช่องคลอดจะมีสภาพเป็นด่างมากขึ้น จึงทำให้มีโอกาสติดเชื้อ อักเสบในช่องคลอดได้ง่าย
 
3. มดลูก ปากมดลูกเป็นแผลได้ง่ายขึ้น มีการหย่อนตัวของมดลูกและกระเพาะปัสสาวะ
 
- ผลต่อระบบทางเดินปัสสาวะ
 
การขาดฮอร์โมนเพศทำให้ มีการเจริญเติบโตของเชื้อแบคทีเรีย และเกิดการอักเสบติดเชื้อได้ง่ายขึ้น และอาจมีอาการของระบบทางเดินปัสสาวะเช่น ถ่ายปัสสาวะบ่อย กลั้นปัสสาวะไม่ได้ ปวดแสบปวดร้อนเวลาถ่ายปัสสาวะ ปัสสาวะบ่อยกลางคืนเป็นต้น
 
 
การเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์และจิตใจ
 
ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานที่แน่ชัดว่า สตรีที่เข้าสู่วัยหมดประจำเดือน จะเกิดอาการทางจิตใจและการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์มากขึ้น
 
 
การเปลี่ยนแปลงและปัญหาทางเพศ 
 
- หมดความต้องการทางเพศ เนื่องจากการที่ระดับฮอร์โมนเพศลดลงทำให้เวลามีเพศสัมพันธ์ จะรู้สึกเจ็บ และกลัว
- การรับความรู้สึก ขณะมีเพศสัมพันธ์น้อยลง การตอบสนองต่อการกระตุ้นทางเพศลดลง
 
 
การเปลี่ยนแปลงของกระดูก
 
ในสตรีจะมีการสร้างมวลกระดูกถึงจุดที่มากที่สุดเมื่ออายุ 30-34 ปี จากนั่นมวลกระดูกจะลดลงเรื่อยๆ และจะลดลงเร็วมากเมื่อเข้าสู่วัยหมดประจำเดือน โดยก่อนวัยหมดประจำเดือนจะมีการสูญเสียมวลกระดูกในอัตราร้อยละ 0.7 ต่อปี ในขณะที่หลังหมดประจำเดือนจะมีการสูญเสียมวลกระดูกในอัตราร้อยละ 1-2 ต่อปี
 
 
การเปลี่ยนแปลงของระบบหัวใจและหลอดเลือด
 
- ระดับไขมันโคเลสเตอรอลในสตรีจะค่อยๆสูงขึ้นตามอายุที่มากขึ้น แต่จะสูงขึ้นอย่างรวดเร็วเมื่อเข้าสู่วัยหมดระดู
- มีการเปลี่ยนแปลงในกลไกการแข็งตัวของเลือด ทำให้เลือดแข็งตัวง่ายขึ้น เสี่ยงต่อการอุดตันของหลอดเลือดหัวใจและสมอง และภาวะลิ่มเลือดอุดตันของหลอดเลือดดำ
- มีระดับการดื้ออินสุลินที่มากขึ้น ทำให้มีแนวโน้มเป็นเบาหวานมากขึ้น ต่อเนื่องทำให้มีไขมันหน้าท้อง ซึ่งไปเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคของหลอดเลือดที่เลี้ยงหัวใจ
- มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดแดงแข็ง และภาวะลิ่มเลือดอุดตันมากขึ้น
 
 
การเปลี่ยนแปลงของระบบประสาทส่วนกลาง
 
เมื่อเข้าวัยหมดประจำเดือนจะมีการลดลงของกำลังกล้ามเนื้อ การตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นลดลง การเคลื่อนไหวช้าลง ระบบการมองเห็นและการทรงตัวแย่ลง การได้ยิน การคิดอ่าน ความทรงจำจะเสื่อมถอยลง หลงลืมง่าย สูญเสียความสามารถในการเรียนรู้ และจดจำสิ่งใหม่ๆ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวมีผลสืบเนื่องจากการลดลงของฮอร์โมนเพศ
 
นอกจากนั้นยังมีหลักฐานจากงานวิจัยว่าฮอร์โมนเพศเอสโตรเจน อาจมีผลต่อการป้องกันการเกิดโรค Alzheimer ได้ด้วย
 
 
การเปลี่ยนแปลงของผิวหนัง 
 
ผิวหนังของสตรีวัยหมดประจำเดือนจะบางลง แห้งลงความเต่งตึงหายไป มีรอยเหี่ยวย่น เกิดแผลฟกช้ำได้ง่าย การเสื่อมถอยของผิวหนังตามอายุจะเริ่มเมื่ออายุ 30 ปี โดยปริมาณคอลลาเจนของผิวหนังจะลดลงช้าๆในอัตราร้อยละ 1 ต่อปี แต่จะลดลงด้วยอัตราที่รวดเร็วเมื่อเข้าสู่วัยหมดประจำเดือน โดยมีอัตราลดลงร้อยละ 2 ต่อปีในระยะ 15 ปีแรก
 
 
การเปลี่ยนแปลงของกล้ามเนื้อและข้อ
 
มีการถดถอยของกำลังของกล้ามเนื้อ พบว่าการให้ฮอร์โมนเอสโตรเจนทดแทนสามารถเพิ่มมวลกล้ามเนื้อได้ นอกจากนั้นโอกาสเกิดโรคข้อกระดูกอักเสบในสตรีก็มากกว่าในบุรุษด้วย แนวโน้มอาการปวดข้อและกล้ามเนื้อจะสูงขึ้นเมื่อเริ่มเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนในช่วง 1-2 ปีแรกจะมากที่สุดและค่อยๆลดลง
 
 
การเปลี่ยนแปลงทางตา การได้ยิน และช่องปาก
 
ปัญหาทางตาที่พบได้บ่อยคือ อาการตาแห้ง ส่วนในหูและการได้ยิน พบว่ามีการกร่อนของกระดูกหูชั้นใน อาจทำให้การได้ยินลดลง
 
ในส่วนของช่องปาก เนื่องจากมีการเสื่อมของกระดูก ทำให้มีการสูญเสียกระดูกเบ้าฟัน เป็นเหตุให้ฟันหลุดได้ง่าย และจะมีอาการปากแห้ง ปวดแสบปวดร้อน เหงือกอักเสบได้ง่าย
 
 
สรุป
 
การเข้าสู่วัยหมดประจำเดือน เป็นการเปลี่ยนแปลงของร่างกายตามธรรมชาติ สตรีจะมีความเสื่อมถอยของร่างกายตามอายุที่มากขึ้นและจากการขาดฮอร์โมนเพศเอสโตรเจน การเปลี่ยนแปลงจะมีความแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล ซึ่งอาจมีผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพกายและสุขภาพจิต ต่อการทำงาน หลายรายจำเป็นต้องได้รับการรักษา
 
แนวทางมนการรักษาประกอบด้วยการใช้ยา และไม่ต้องใช้ยา การเลือกการรักษาแบบใดก็ขึ้นกับจุดประสงค์ในการรักษา ข้อบ่งชี้และข้อห้ามแล้วแต่กรณีไป