เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่กับภาวะมีลูกยาก
โดย นพ. ชัยสึก จิวะธนะพร
 
คู่สมรสที่อยากมีลูก เมื่อได้ทำการตรวจวินิจฉัยหาสาเหตุของภาวะมีบุตรยากแล้ว พบว่าสาเหตุ 25% มาจากภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (endometriosis) แต่ถ้าเรานับเฉพาะสาเหตุที่เกิดจากฝ่ายหญิงอย่างเดียวอาจจะสูงถึง 40% เลยทีเดียว
 
ถึงแม้ว่าภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ จะมีผลทำให้มีบุตรยากขึ้น แต่ก็ยังมีหนทางแก้ไขเพื่อช่วยให้มีบุตรได้หลายวิธีเช่น การผ่าตัด การกระตุ้นไข่ร่วมกับการฉีดน้ำเชื้อผสมเทียม (IUI) หรือการทำเด็กหลอดแก้ว
 
 
สาเหตุที่ทำให้มีบุตรยาก
 
กลไกของภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ ที่ทำให้เกิดภาวะมีบุตรยาก มีหลายกลไก ซึ่งขึ้นอยู่กับตำแหน่งของโรค อวัยวะที่เกิดโรค และความรุนแรงของโรค
 
ในกรณีที่เป็นโรคเล็กน้อย จะมีการสร้างสารเคมี สารอักเสบออกมาจากรอยโรค ซึ่งสารอักเสบนี้จะมีผลต่อขบวนการพัฒนาการของไข่ การทำงานของรังไข่ การปฏิสนธิ การฝังตัวของตัวอ่อน มีผลเสียต่อคุณภาพในโพรงมดลูก รวมทั้งยังมีการยับยั้งหน้าที่ของอสุจิด้วย
 
ในกรณีที่เป็นโรคในระยะปานกลางถึงรุนแรง ผู้ป่วยจะมีโอกาสตั้งครรภ์ประมาณ 40% เทียบกับหญิงปกติ ซึ่งกลไกเกิดจากการที่มีพังผืดมาก และไปรัดรังไข่ รบกวนทำให้ไข่ตกออกมาไม่ได้ ถ้าไปรัดท่อนำไข่ก็จะทำให้อสุจิไม่สามารถผ่านท่อออกไปได้ หรือถ้ามีซิสท์ ก็จะรบกวนขบวนการสร้างไข่ด้วย
 
 
ขั้นตอนการรักษาเพื่อการมีบุตร
 
ก่อนอื่นต้องหาสาเหตุร่วมอย่างอื่นด้วย เช่นการตกไข่ หรืออสุจิไม่ดี และทำการรักษาไปพร้อมกัน
 
 
การรักษาด้วยยา
 
การให้ฮอร์โมน เช่น โปรเจสเตอโรน GnRH เพื่อกดเนื้อเยื่อของเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ให้ฝ่อลงไปก่อน มีการศึกษาพบว่าไม่ได้ประโยชน์ ไม่ได้เพิ่มโอกาสการตั้งครรภ์
 
 
การรักษาโดยการผ่าตัด
 
ในผู้ป่วยที่เป็นเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่เล็กน้อย การผ่าตัดทำลายเนื้อเยื่อนี้ หรือเอาเนื้อเยื่อที่ฝังตัวอยู่ออกไป จะช่วยเพิ่มโอกาสในการตั้งครรภ์ หลังจากที่ผ่าตัดแล้วอาจจะลองให้าเพศสัมพันธ์เองตามธรรมชาติ ในกรณีที่อายุน้อย ส่วนกรณีที่อายุมากกว่า 35 ปีอาจจะ ใช้การกระตุ้นไข่และฉีดน้ำเชื้อผสมเทียม (IUI)เลย
 
ส่วนในผู้ป่วยที่เป็นโรคที่รุนแรง เช่นมีช็อกโกแลตซิสท์ มีพังผืดเยอะ การทำการผ่าตัด เพื่อเลาะพังผืด ตัดตัวซิสท์ มีการศึกษาวิจัย พบว่ามีผลในการเพิ่มโอกาสการตั้งครรภ์แค่เล็กน้อย หรืออาจจะไม่เพิ่มเลย แต่การผ่าตัดอาจจะช่วยทำให้สภาพอวัยวะกลับมาสู่ปกติ ลดอาการปวด ทำให้ขบวนการตกไข่เกิดได้ปกติ
 
หลังทำการผ่าตัด ถ้าสามารถเอาเนื้อเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ออกได้หมดก็อาจจะลองทำวิธีการกระตุ้นไข่ร่วมกับการฉีดเชื้อผสมเทียม 3-4 รอบ หรือข้ามไปทำเด็กหลอดแก้วในกรณีที่การผ่าตัดเอาเนื้อเยื่อออกได้ไม่หมด หรือท่อนำไข่มีการถูกทำลายเสียหายมาก
 
 
ผลของเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่กับการทำเด็กหลอดแก้ว
 
จากการศึกษาพบว่าสตรีที่เป็นภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ เมื่อทำเด็กหลอดแก้ว จะมีอัตราการปฏิสนธิ อัตราการฝังตัว และอัตราการตั้งครรภ์ น้อยกว่าเมื่อเทียบกับสตรีที่มีลูกยากจากสาเหตุอื่น
 
 
การผ่าตัดเมื่อเป็นช็อกโกแลตซิสท์ ( endometriotic cyst )
 
ควรจะผ่าตัดออกก่อนเมื่อมัข้อบ่งชี้ เช่นมีอาการปวด สงสัยหรือแยกไม่ได้จากมะเร็งรังไข่ ขนาดของก้อนหรือตำแหน่งก้อนซิสท์ใหญ่ขัดขวางขบวนการตกไข่ หรือมีผลต่อการเก็บไข่เวลาทำเด็กหลอดแก้ว แต่ในการเอาซิสท์ออกก็ต้องระวัง ว่าจะไปทำลายเนื้อเยื่อของไข่ที่ปกติ ทำให้จำนวนฟองไข่ที่เหลืออยู่ลดน้อยลง หรือการผ่าตัดอาจจะไปรบกวนเส้นเลือดที่มาเลี้ยงรังไข่ ทำให้รีงไข่เสียหายมากจนอาจจะใช้งานไม่ได้เลย
 
สรุป ภาวะเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อย ในคู่สมรสที่มีลูกยาก ทำให้มีผลเสียต่อการทำงานของรังไข่ การปฏิสนธิ การฝังตัวของตัวอ่อน มีผลเสียต่อคุณภาพในโพรงมดลูก รวมทั้งยังมีการยับยั้งหน้าที่ของอสุจิด้วย แต่ก็มีวิธีการ ทั้งการผ่าตัด การใช้เทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธ์ เพื่อช่วยเหลือให้คู่สมรสสามารถมีลูกได้ ซึ่งการรักษาก็ขึ้นกับปัจจัยหลายๆอย่าง เช่นอายุ ความรุนแรงของโรค ตำแหน่งรอยโรคที่เป็น เมื่อคู่สมรสที่อยากมีลูกตรวจพบภาวะนี้ก็ควรจะรีบปรึกษากับแพทย์เพื่อทำการรักษาทันที เพราะเวลาที่ผ่านไปมากขึ้น ความรุนแรงของโรคก็จะยิ่งมากขึ้น