การฉีดสีตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่
โดย นพ. ชัยสึก จิวะธนะพร
 
การฉีดสีตรวจดูโพรงมดลูก คือขบวนการตรวจขั้นแรก ๆ ของการหาสาเหตุภาวะมีบุตรยาก ขบวนการวิธีที่ทำ คือ การฉีดน้ำผสมสารทึบแสงเอ็กซ์เรย์ ซึ่งเป็นสารประกอบของไอโอดีน พร้อมกับการฉายเอ็กซ์เรย์เพื่อดูว่า
  • โพรงมดลูกมีรูปร่างปกติหรือไม่
  • ท่อนำไข่ทั้งสองข้างตันหรือไม่
วิธีการคือสอดเครื่องมือเล็ก ๆ ซึ่งมีรูตรงปลายเข้าไปที่ปากมดลูก แล้วฉีดน้ำยาเข้าไปทำในโพรงมดลูกเพื่อเป็นการถ่างขยายโพรงมดลูก ขณะเดียวกันความดันที่ฉีดก็ทำให้น้ำยาไหลเข้าไปในท่อมดลูกทั้ง 2 ข้าง และก็ทำการฉายเอ็กซ์เรย์ ก็จะเห็นรูปร่างของโพรงมดลูกซึ่งจะเห็นเป็นรูปสามเหลี่ยม และเห็นท่อนำไข่จากการที่น้ำยาไหลเข้าไป ต่อมาสารทึบแสงก็จะไหลออกจากปลายท่อนำไข่เข้าไปในช่องท้องได้ ถ้าไหลเข้าไปได้แปลว่าท่อไม่ตัน แต่ถ้าไหลไม่ได้แปลว่าท่อตัน น้ำยาไปหยุดที่ตรงไหนก็แปลว่าตันตรงส่วนนั้น
 
 
ภาพการฉีดสีเอกซเรย์ที่ปกติ เห็นสามเหลี่ยมสีขาวตรงกลาง คือโพรงมดลูกที่ปกติ เห็นท่อนำไข่ 2 ข้าง และมีการไหลของสีผ่านปลายท่อเข้าสู่ช่องท้อง
 
 
ภาพนี้เป็นลักษณะของท่อนำไข่ที่อุดตัน บวมน้ำ จะเห็นส่วนปลายของท่อบวมเป็นกระเปาะ และไม่มีสีผ่านเข้าช่องท้อง

ประโยชน์ของการตรวจวิธีนี้ คือ
  • ทำให้ทราบว่าในโพรงมดลูกนั้นรูปร่างผิดปกติหรือไม่ เช่นการพัฒนาการที่ผิดปกติของมดลูก การมีเนื้องอกในมดลูก การมีพังผืดในโพรงมดลูก
  • ท่อนำไข่ตันหรือไม่ ถ้าตัน เกิดขึ้นที่ส่วนใด เพื่อที่จะประเมินว่าจะหาทางแก้ไขรักษาอย่างไร
เนื่องจากต้องมีการฉีดน้ำยาเข้าไปในโพรงมดลูก และต้องสัมผัสแสงเอ็กซ์เรย์ (แม้ความแรงของแสงไม่ค่อยมากนักก็ตาม) การฉีดสีจึงควรทำในช่วงเวลาที่แน่ใจว่าไม่ใช่ช่วงที่อาจมีการปฏิสนธิและตั้งครรภ์ เกิดขึ้น เพราะถ้าตัวอ่อนที่ปฏิสนธิแล้ว ได้รับแสงเอกซเรย์หรือสารทึบแสงเข้าไปก็อาจจะได้รับอันตราย ดังนั้นการตรวจมักจะทำตอนที่ประจำเดือนหมดแล้ว และไม่เกินวันที่ 10-12 ของรอบเดือน คือช่วงก่อนมีการตกไข่
 
ภาวะแทรกซ้อนของการตรวจ

- อาการปวด บางคนปวดมาก บางคนปวดน้อย ขึ้นกับแต่ละบุคคล ขึ้นอยู่กับพยาธิสภาพในโพรงมดลูก เช่นมีโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่อยู่ในอุ้งเชิงกราน ในตัวมดลูก พังผืดในโพรงมดลูก ท่อนำไข่ที่มีการอุดตัน ก็จะมีอาการปวดมากกว่า การให้ทานยาแก้ปวดก่อนทำ อาจช่วยลดอาการปวดได้บ้าง

- การติดเชื้อ อักเสบหลังทำการตรวจ มักเกิดจากมีการอักเสบติดเชื้ออยู่ก่อนแล้วที่ช่องคลอด ปากมดลูก โพรงมดลูก หรือในอุ้งเชิงกราน เมื่อทำการฉีดสีเชื้อโรคที่อยู่ตามช่องคลอด ปากมดลูกก็อาจจะหลุดเข้าไปในอุ้งเชิงกรานพร้อมสีที่ฉีดเข้าไป อาการคือ หลังจากทำฉีดสี 2-3 วัน มีอาการปวดท้องน้อย มีไข้ร่วมด้วย มีตกขาวมากมีกลิ่น ถ้ามีอาการเหล่านี้ต้องรีบมาพบแพทย์ทันที
 
การเตรียมตัวก่อนฉีดสี

ก่อนทำการฉีดสี ต้องมีการประเมินก่อน โดยการตรวจภายในเพื่อดูว่ามีการอักเสบติดเชื้อในช่องคลอด อุ้งเชิงกรานหรือไม่ ถ้ามีต้องรักษาก่อน
 
ตรวจดูว่ามีภาวะพังผืดในอุ้งเชิงกราน หรือมีถุงน้ำรังไข่ เนื้องอกมดลูกหรือไม่ ถ้ามีแพทย์ที่ทำการรักษาอาจจะเปลี่ยนวิธีการตรวจ๙งได้ประโยชน์กว่า เช่นถ้ามีถุงน้ำรังไข่ และจำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดถุงน้ำออกอยู่แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องไปฉีดสีก่อน เพราะในขณะที่ทำการผ่าตัด เราก็สามารถที่จะตรวจสอบท่อนำไข่ได้พร้อมกัน โดยการฉีดน้ำเกลือผสมสีเมธิลีนบลู (methylene blue) ตอนที่ทำการผ่าตัด วิธีการฉีดสีก็ทำแบบวิธีแรกแล้วดูในช่องท้องว่ามีน้ำสีน้ำเงินไหลออกมาให้ ถ้าเห็นก็แปลว่าท่อนำไข่ไม่ตัน ถ้าไม่ไหลก็แปลว่าท่อข้างในนั้นตัน
 
 
ภาพแสดงการฉีดสีด้วย methylene blue ในการผ่าตัดผ่านกล้อง จะเห็นสีฟ้าๆ ไหลออกจากปลายท่อนำไข่ แสดงว่าท่อไม่ตัน